Trong những tranh luận đương đại về công bằng giáo dục, The Education Trap: Schools and the Remaking of Inequality in Boston nổi lên như một công trình xã hội học có sức nặng học thuật hiếm có. Cuốn sách không ca ngợi giáo dục như chiếc chìa khóa vạn năng mở lối thăng tiến xã hội, mà đặt câu hỏi khó hơn giáo dục đã và đang tái tạo bất bình đẳng như thế nào ngay trong lòng các hệ thống được xem là tiến bộ.
Allison J Pugh là giáo sư xã hội học uy tín tại Boston College, được biết đến rộng rãi với các nghiên cứu thực địa sâu về bất bình đẳng giai cấp, cảm xúc xã hội và đời sống gia đình. Bà từng xuất bản nhiều công trình có ảnh hưởng trong giới học thuật quốc tế và thường xuyên được trích dẫn trong các thảo luận chính sách về giáo dục và phúc lợi xã hội. Uy tín của Pugh đến từ phương pháp nghiên cứu định tính nghiêm ngặt, thời gian điền dã dài hạn và khả năng kết nối lý thuyết xã hội học với những câu chuyện đời sống rất cụ thể.
The Education Trap: Schools and the Remaking of Inequality in Boston được xây dựng dựa trên nhiều năm nghiên cứu tại Boston, một thành phố được xem là trung tâm của giáo dục tinh hoa và cải cách trường học. Thay vì khảo sát kết quả học tập đơn thuần, cuốn sách theo sát trải nghiệm của phụ huynh, học sinh và giáo viên trong các hệ thống trường công, bán công và lựa chọn trường. Từ đó, Pugh chỉ ra một nghịch lý sâu sắc giáo dục vừa được kỳ vọng là con đường thoát khỏi bất bình đẳng, vừa trở thành cơ chế tái cấu trúc và củng cố chính những bất bình đẳng đó.
Nội dung chính của cuốn sách
Mặc dù giáo dục giữ vị trí trung tâm trong đời sống công chúng và trong các tranh luận học thuật, một cách đáng ngạc nhiên, nó lại không phải là trọng tâm chính trong các công trình lịch sử chính trị hay kinh tế về nước Mỹ hiện đại. Tuy vậy, vai trò của trường học lại mang tính nền tảng đối với sự phát triển lịch sử của Hoa Kỳ theo nhiều cách then chốt.
Về mặt chính trị, giáo dục là một động lực quan trọng trong quá trình xây dựng nhà nước Mỹ từ cấp địa phương trở lên. Tỷ lệ ghi danh vào các trường công lập ở miền Bắc Hoa Kỳ trong thế kỷ mười chín vượt qua cả Pháp và Anh, và trong những thập niên đầu thế kỷ hai mươi, chi tiêu cho trường học chiếm tỷ trọng lớn nhất trong ngân sách các đô thị. Hoa Kỳ đã dựa vào trường học như nền tảng của một nhà nước phúc lợi phi tập trung, thay vì phát triển các hệ thống bảo hiểm xã hội hay bảo vệ việc làm mạnh mẽ như ở nhiều quốc gia châu Âu. Theo cách đó, hệ thống trường học trở thành kênh cung cấp nhiều dịch vụ xã hội thiết yếu.
Về mặt kinh tế, trường học đóng vai trò trung tâm trong việc hình thành chủ nghĩa tư bản Mỹ, thông qua việc cấu trúc con đường tiếp cận việc làm và đào tạo đội ngũ nhân sự cho nền kinh tế doanh nghiệp đang nổi lên. Bằng cách trao những loại chứng chỉ mang tính độc quyền, các cơ sở giáo dục cung cấp cho giới tinh hoa kinh tế một công cụ để kiểm soát lối vào các vị trí được trả lương cao nhất. The Education Trap cho thấy rằng Thời kỳ Tiến bộ, vốn thường được gọi tên qua các nỗ lực kiềm chế những thái quá của chủ nghĩa tư bản, trên thực tế lại làm sâu sắc và hợp thức hóa các hình thức bất bình đẳng đã tồn tại từ lâu. Trên thực tế, chính trong giai đoạn này, chứ không phải thời kỳ “Thời đại Mạ vàng” cuối thế kỷ mười chín, bất bình đẳng thu nhập mới đạt đỉnh cao.
Cuốn sách cũng bắc cầu qua những phân mảnh quen thuộc trong lịch sử lao động, khi đồng thời xem xét đời sống nghề nghiệp của lao động giúp việc gia đình, nhân viên văn phòng nữ, và các chuyên gia được trả lương cao. Lao động được đặt trong bối cảnh gia đình và cộng đồng, qua đó làm rõ mối quan hệ giữa các nhóm người lao động đã cùng nhau định hình sự phát triển của từng nhóm.
Về mặt văn hóa, trường học góp phần củng cố một hệ tư tưởng về sự thăng tiến cá nhân. Hệ tư tưởng này thường được mô tả như niềm tin vào bình đẳng cơ hội, đối lập với bình đẳng kết quả. Mặc dù bắt nguồn từ truyền thống Mỹ lâu đời vốn ưu tiên tưởng thưởng cho tài năng cá nhân hơn là đặc quyền thừa kế, hệ tư tưởng này không hề tĩnh tại, cũng không vận hành một cách độc lập. Trái lại, nó được hình thành, củng cố và xác thực thông qua những trải nghiệm học đường trong đầu thế kỷ hai mươi.
Khi trường học được tưởng tượng như liều thuốc vạn năng cho các vấn đề xã hội, chúng trở thành nền tảng mới cho các giải pháp chính sách mang tính cá nhân hóa nhằm xử lý những bất bình đẳng mang tính cấu trúc. Việc “giáo dục hóa” các vấn đề xã hội làm giảm áp lực đối với những biện pháp trực tiếp hơn nhằm giảm nghèo và bất bình đẳng. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các nhà hoạch định chính sách Mỹ liên tục lựa chọn những giải pháp đặt gánh nặng cải cách lên vai cá nhân thay vì xã hội. Chiến thắng của trường học trong giai đoạn này giúp lý giải vì sao điều đó xảy ra.
Hệ tư tưởng coi giáo dục là con đường thăng tiến xã hội được xây dựng trên niềm tin rằng thành công kinh tế phản ánh trình độ kỹ năng hay “năng lực xứng đáng” về mặt giáo dục. Những phê phán gần đây đối với chế độ trọng dụng nhân tài đã chỉ ra vai trò của các chuyên gia tinh hoa trong việc làm trầm trọng thêm bất bình đẳng xã hội, nhưng nhiều người vẫn tiếp tục bám víu vào niềm tin lý thuyết vào trọng dụng nhân tài và xem giáo dục là giải pháp chính. Cuốn sách này thách thức cách hiểu đó bằng cách tái diễn giải “năng lực” như một tập hợp các tri thức, hành vi và giá trị được kiến tạo về mặt văn hóa, phản ánh những sở thích và định kiến mang tính lịch sử, thường được giới tinh hoa sử dụng để duy trì quyền lực.
Hơn nữa, cuốn sách cho thấy việc tái cấu trúc cơ hội kinh tế dựa trên giáo dục đã tạo ra một cơ sở hạ tầng thể chế và ý thức hệ mới để duy trì bất bình đẳng kinh tế xã hội. Khi trường học tái định hình các con đường dẫn đến việc làm trong toàn bộ cấu trúc lao động, thành tích giáo dục, hoặc sự thiếu hụt thành tích đó, trở thành cách mới để giải thích và biện minh cho sự giàu có của một số người và sự nghèo khó của những người khác.
Mặc dù giáo dục mang nhiều ý nghĩa khác nhau, cuốn sách tập trung cụ thể vào vai trò của giáo dục trong việc định hình con đường đi vào lao động. Quá trình “nghề nghiệp hóa” giáo dục, tức việc sử dụng trường học như phương tiện để đạt được phần thưởng kinh tế, từ lâu đã bị các nhà cải cách giáo dục chỉ trích. Nhiều vai trò phi nghề nghiệp của giáo dục như bồi dưỡng công dân dân chủ, sáng tạo trí tuệ và nghệ thuật, hay giải phóng con người đang bị đe dọa và hoàn toàn xứng đáng để được bảo vệ. Tuy nhiên, cần thừa nhận rằng vai trò nghề nghiệp của trường học có ý nghĩa to lớn đối với những người có thể tận dụng giáo dục, kể cả các chương trình học thuật và khai phóng, để tiếp cận việc làm tốt hơn.
Để hiểu sự thay đổi trong đào tạo lao động, cần một góc nhìn rộng đặt trường học trong một hệ sinh thái gồm nhiều không gian học tập như nơi làm việc, gia đình và cộng đồng. Bằng cách khảo sát toàn bộ bức tranh các thiết chế đào tạo nghề và những quá trình tranh chấp nhằm kết nối chúng với các lĩnh vực kinh tế khác nhau, cuốn sách thách thức các ranh giới lâu nay trong lịch sử giáo dục giữa công và tư, trung học và đại học, chính quy và phi chính quy, nghề nghiệp và khai phóng.
Cuốn sách bắt đầu vào cuối thế kỷ mười chín, khi các con đường vào việc làm tại Mỹ còn mang tính ngẫu nhiên. Như được trình bày trong Chương 1, đối với phần lớn người lao động hưởng lương ở Boston, con đường vào nghề dựa trên mạng lưới gia đình và xã hội, và việc học diễn ra tại nơi làm việc hơn là trong trường học. Dù thiếu các kênh chính thức, cấu trúc nghề nghiệp vẫn bị chi phối bởi những bất bình đẳng rõ rệt về giới, sắc tộc và chủng tộc.
Phần còn lại của cuốn sách đi qua từng lĩnh vực kinh tế để minh họa hai mô thức chuyển đổi gắn bó với nhau trong những thập niên tiếp theo. Một là sự thất bại của giáo dục nhằm đào tạo cho lao động lương thấp và công nghiệp. Hai là sự thành công và lan rộng của các trường đào tạo cho các công việc văn phòng và chuyên môn. Hai động lực này cho thấy giáo dục mang lại lợi thế cho một số nhóm, đồng thời làm suy yếu sức mạnh của lao động có tổ chức và củng cố quyền lực của giới tinh hoa. Niềm tin vào giáo dục như phương tiện giảm bất bình đẳng giai cấp được củng cố đúng vào thời điểm hệ thống giáo dục cung cấp một nền tảng thể chế mới để tái sản xuất lợi thế giai cấp. Với tư cách là công cụ giải quyết bất bình đẳng xã hội, giáo dục trở thành một cái bẫy nguy hiểm.
Các chương tiếp theo phân tích chi tiết những diễn biến này trong các lĩnh vực lao động khác nhau, cho đến khi các xu hướng được củng cố vào thập niên 1930. Khi suy thoái kinh tế bùng nổ và việc làm cho thanh niên sụp đổ, số lượng học sinh ghi danh vẫn tiếp tục tăng. Đến thời điểm đó, các nhà tuyển dụng trên nhiều lĩnh vực đã ưu tiên lao động được giáo dục chính quy, và trường học cấu trúc phần lớn các con đường vào việc làm.
Nhìn từ góc độ lịch sử, cuốn sách cho thấy rằng việc chỉ tập trung mở rộng cơ hội giáo dục có thể giam hãm chúng ta trong một khung chính sách hẹp, thậm chí làm trầm trọng thêm chính vấn đề mà nó tìm cách giải quyết. Trong “Thời đại Mạ vàng mới” với bất bình đẳng gia tăng nhanh chóng, cuốn sách kêu gọi chúng ta xem xét lại niềm tin lâu nay vào giáo dục như liều thuốc chữa bách bệnh cho bất công xã hội, và nhận thức rõ hơn những hệ quả phức tạp, đôi khi mang tính phản tác dụng, của niềm tin đó.
Giá trị đối với cộng đồng YOUREORG
Đối với cộng đồng YOUREORG, The Education Trap: Schools and the Remaking of Inequality in Boston mang ý nghĩa đặc biệt trong việc định hình tư duy phản biện về công bằng giáo dục. Cuốn sách giúp cộng đồng nhìn vượt ra khỏi các giải pháp kỹ thuật quen thuộc như đổi mới chương trình, mở rộng lựa chọn trường hay gia tăng số năm đi học, để đặt câu hỏi căn bản hơn về cách hệ thống giáo dục đã và đang cấu trúc cơ hội, quyền lực và bất bình đẳng xã hội.
Trong bối cảnh Việt Nam, nơi giáo dục ngày càng bị gắn chặt với áp lực thành tích, kỳ vọng gia đình và phân tầng xã hội, phân tích lịch sử của Cristina Viviana Groeger có giá trị soi chiếu sâu sắc. Cuốn sách cho thấy rằng bất bình đẳng giáo dục không chỉ thể hiện qua điểm số hay nguồn lực hữu hình, mà còn được hợp thức hóa thông qua các cơ chế chứng chỉ, chuẩn năng lực và diễn ngôn về “xứng đáng”. Chính những cơ chế này khiến bất bình đẳng trở nên khó bị nhận diện hơn, bởi chúng được trình bày như kết quả tự nhiên của nỗ lực cá nhân thay vì là sản phẩm của các cấu trúc lịch sử và kinh tế.
Với giáo viên trong hệ sinh thái YOUREORG, The Education Trap: Schools and the Remaking of Inequality in Boston cung cấp một nền tảng nhận thức quan trọng để thực hành teacher leadership có trách nhiệm xã hội. Giáo viên không chỉ là người truyền đạt tri thức, mà là những tác nhân nằm ở tuyến đầu của quá trình tái sản xuất hoặc làm gián đoạn bất bình đẳng. Từ cách thiết kế hoạt động học tập, phân luồng cơ hội, tương tác với phụ huynh, đến cách đánh giá và phản hồi, mỗi lựa chọn sư phạm đều mang theo những hệ quả xã hội dài hạn.
The Education Trap: Schools and the Remaking of Inequality in Boston vì thế không chỉ là một nghiên cứu lịch sử về Boston. Đây là một lời cảnh tỉnh mang tính toàn cầu dành cho những cộng đồng giáo dục như YOUREORG, nơi sứ mệnh không dừng lại ở việc giúp người học “thành công” trong hệ thống hiện tại, mà còn hướng tới việc xây dựng những hệ thống học tập công bằng hơn, nhân văn hơn và đủ năng lực tự phản tư về chính vai trò của mình trong việc duy trì hay thách thức bất bình đẳng.
YOUREORG trân trọng giới thiệu series sách Books That Empower Educators tới quý thầy cô và những người đồng hành cùng giáo dục trong giảng dạy quản lý và nghiên cứu.
Ban biên tập Blog YOUREORG
EN 
VI